Φιλείν – amare

Ο παππούς μου πάντα μου έλεγε οτι η μεγαλύτερη ευλογία, είναι η φιλία. Όχι μία επιφανειακή σχέση που να συγκεντρώνει κάποια χαρακτηριστικά και να βαφτίζεται ως φιλία, μα μία σχέση απόλυτης ανιδιοτέλειας, εμπιστοσύνης.
Με αφορμή ένα πρόσφατο γεγονός που με κλόνισε – στη κυριολεξία έμεινα σα στήλη άλατος, σκέφτηκα να γράψω δυο λόγια για τη φιλία. Εχω αντλήσει πηγές από τον μέντορά μου, τον Αριστοτέλη. Ελπίζω να ακολουθήσετε μέχρι τέλος· όσοι με ξέρουν καλά καταννοούν οτι όταν μιλάω δε σταματάω, πόσο μάλλον όταν σκέφτομαι.
Η φιλία λοιπόν είναι ένα δώρο ακριβό και ευτύχημα σπάνιο, έχει πανάρχαιους τίτλους ευγενείας και επίσης έχει εγκωμιαστεί από ποιητές, σοφούς, πολιτικούς με τον τρόπο του ο καθένας, αλλά όλοι με την ίδια συγκίνηση. Άλλωστε είναι παράγωγο του κύριου για την «αγάπη» ρήματος: φιλείν, amare).
Η φιλία είναι ένας θησαυρός του ώριμου και άξιου ανθρώπου  και προσφέρεται επίσης σε έναν ώριμο και άξιο άνθρωπο. Με φιλία συνδέονται όσοι ξέρουν να εκτιμήσουν και να εμπιστευτούν τον άνθρωπο σαν άνθρωπο.
O Αριστοτέλης λέει πως η φιλία είναι «Εύνοια»- να έχεις δηλαδή καλές διαθέσεις απέναντι σ’ έναν άνρθωπο, να αισθάνεσαι στοργή γι’ αυτόν, να επιζητείς τη συντροφιά του και να θέλεις την ευτυχία του. Αλλά «εύνοια εν αντιπεπονθόσιν»- να είσαι εύνους προς κάποιον και αυτός εύνους προς εσένα· να υπάρχει ανταπόκριση, αμοιβαιότητα στα αισθήματά σας, να τον αγαπάς και να τον εκτιμάς κ’ εκείνος επίσης να σε αγαπά και να σε τιμά.
Τρία είναι κατά τον Αριστοτέλη τα φιλητά: το «αγαθόν», το «ηδύ» και το «χρήσιμον». Κατα τι το λογαριάζουμε, το χαιρόμαστε και το επιθυμούμε, επειδή είναι αγαθό, ή ευχάριστο, ή χρήσιμο. Το χρήσιμο αντιπροσωπεύει μιαν υποδεέστερη, υποτακτική αξία, γιατί είναι απλώς το μέσο να πετύχουμε κάτι άλλο. Έτσι μπορούμε να διακρίνουμε τρία είδη φιλικών σχέσεων: «διά το χρήσιμο», «δι’ ηδονήν», «δια το αγαθό».
Τα πράγματα είναι απλά. Στην πρώτη περίπτωση συνδεόμαστε μ’ έναν άνθρωπo επειδή ο ένας είναι χρήσιμος στον άλλον, στη δεύτερη περίπτωση επειδή μας προκαλεί ευχαρίστηση. Και στις δύο περιπτώσεις «αγαπούμε» τον άλλον και κείνος το ίδιο επειδή περιμένουμε ο ένας απ’ τον άλλον ένα κέρδος ή μια απόλαυση και όχι για την ανθρώπινη ποιότητά μας. Και τα δυο αυτά τα είδη κατά τον Αριστοτέλη είναι φιλίες «κατά συμβεβηκός», τυχαίες και εφήμερες, όχι ουσιαστικές και μόνιμες. Ο λόγος είναι φανερός. Όσον αφορά το χρήσιμο, ότι είναι χρήσιμο για μένα σήμερα και σε αυτήν την περίσταση δεν θα είναι πλέον αύριο όταν αλλάξουν οι συνθήκες της ζωής μου. Το ίδιο και η ηδονή· περνούν τα χρόνια, ωριμάζω, σοβαρεύομαι (λέμε τώρα), δεν με διασκεδάζουν οι μαλακίες και τότε ο «δι’ ηδονήν φίλος» μου δεν μου δίνει ο,τι μου έδινε, οπότε παιρνει πούλο.
Του τρίτου είδους όμως ο φιλικός δεσμός είναι η «τέλεια και η ουσιαστική, ακατάλυτη φιλία»: «Τέλεια δ’ εστίν η των αγαθών φιλία και κατ’ αρετήν ομοίων.»  «Kατα το αγαθό». (Γαμάτος ο Αριστοτέλης !)
Τον κάνω δηλαδή παρέα, τον τιμώ, τον αγαπώ, με κάνει παρέα, με τιμά, με αγαπά, όχι επειδή περιμένω κάτι ή και ‘κείνος ωφέλεια, ούτε επειδή του είμαι και μου είναι ευχάριστος, αλλά επειδή όντας ο καθένας μας αυτός που είναι μοιάζομε ο ένας στον άλλον – η ομοιότητά μας βρίσκεται στην ανθρώπινη αξία μας, στο υψηλό ποιόν της ανθρωπιάς μας. Αυτήν την έννοια έχουν μέσα στο αριστοτελικό κείμενο οι φράσεις «η αγαθοί» – «κατ αρετήν όμοιοι». Βέβαια να σημειώσω οτι προφανώς ωφέλεια και ευχαρίστηση προσφέρει ο αγαθός φίλος στον φίλο του, δεν είναι όμως αυτός ο λόγος που έφερε τον έναν κοντά στον άλλον και τους κρατεί ενωμένους.
Η τέλεια λοιπόν φιλία είναι συνάντηση και δεσμός δύο προσώπων απάνω στον ίδιο ηθικό άξονα, στην ίδια αξιολογική κλίμακα. Θεμέλιο και εγγύηση της αγάπης τους είναι η αρετή, και επειδή η αρετή είναι κτήμα εις αει του ανθρώπου, ούτε φθείρεται ενώ μένει αναλλοίωτη. Οι φιλίες που δημιουργούνται πάνω σ’ αυτή τη βάση είναι σταθερές, μόνιμες και αδιάλυτες.
Αυτά πάνω κάτω λέει ο Αριστοτέλης.
Εγώ θα πώ πως ο άνθρωπος είναι ένα περίεργο όν· αθεράπευτα ενδεής ενώ η ένδειά του είναι: φυσική (του λείπουν οι φυσικές ικανότητες, ποτέ δεν είναι επαρκείς οι σωματικές του δυνάμεις για να πετύχει όσα επιθυμεί και όσα ονειρεύεται και γι’ αυτό έχει πάντα μέσα στο πρόγραμμά του να συμπληρώσει ή να αναπληρώσει αυτές τις δυνάμεις.), ηθική (ποτέ δεν είναι επαρκής για να κάνει καλό – στους άλλους και προπάντων στον εαυτό του, για να διαμορφώσει τη ζωή του έτσι όπως το απαιτεί η ηθική του συνείδηση.), μεταφυσική (απέναντι στο Σύμπαν που κοιτά με δέος, δεν νιώθει στερεός και πλήρης, αυτάρκης· απεναντίας αισθάνεται βαθιά τη μικρότητα, τη μηδαμινότητά του, και γι’ αυτό ζητά επικουρία απ΄ τον Ουρανό…)
Για να αντιμετωπιστεί λοιπόν η ένδεια του ανθρώπου με αξιοπρέπεια, χρειάζεται συμπαράσταση. Αυτή η συμπαράσταση όταν προσφέρεται με αμοιβαιότητα και αισθήματα αγάπης και γίνεται δεκτή από άξιους ανθρώπους, αυτό λοιπόν είναι το έργο της αληθινής φιλίας – φιλία «δια το αγαθό», η τέλεια φιλία κατά τον Αριστοτέλη.
Αυτός λοιπόν που δεν γνώρισε μια τέτοια φιλία επειδή δεν έστερξε (από αλαζονεία ή αστοργία) να τη ζητήσει ή να τη δώσει, αργά ή γρήγορα θα πληρώσει ακριβά την κακοτυχία ή την υπεροψία του.
Όπως οι τελειότεροι οργανισμοί είναι πιο ευπρόσβλητοι από τη νόσο· όπως τα ακριβά ποτά αλλοιώνονται αμέσως με την παραμικρή πρόσμιξη ακάθαρτων ουσιών – έτσι και η φιλία είναι εξαιρετικά ευαίσθητη· δεν αντέχει στη νόθευση. Διαλύεται πολύ εύκολα, περισσότερο και απ’ τον έρωτα που ο πούστικος καταφέρνει πολλές φορές και γλυτώνει μετά από μεγάλους κλυδωνισμούς. Ό,τι την αποσυνθέτει είναι η ιδιοτέλεια, ο φθόνος, η αντιζηλία – τα παράγωγα δηλαδή του εγωϊσμού. Αρκεί μια μικρή σταγόνα εγωϊσμού και τσαφ! Πέφτει η εκτίμηση, η εμπιστοσύνη για να σβήσει τελείως η αγάπη των φίλων. Η φιλία είναι ένας δεσμός χωρίς ελαστικότητα· δεν λυγίζει, σπάζει. Και τότε (ακόμη και όταν δεν είσαι ‘συ ο φταίχτης) κυριεύεσαι από τέτοιο συναίσθημα ενοχής και οδύνης, που αισθάνεσαι την ανάγκη να μην ξαναδείς τον αλλον στα μάτια σου. Ακόμη μεγαλύτερος εχθρός είναι η καχυποψία. Αυτή η πόρνη η καχυποψία…πάντα το ‘λεγα, καταστρέφει ψυχές. Εκεί, στη καχυποψία τη πατάμε πιο πολύ εμείς οι γυναίκες (ο φόβος και η υποψία οτι θα υπεραρκεστούν από αντίζηλες στον αγώνα τους να κερδίσουν το θαυμασμό και την αγάπη που εκείνες επιθυμούν).

Το συμπέρασμα είναι ένα: Στη φιλία πρέπει να πηγαίνουμε με ανέφελη καρδιά· τότε τα ‘χουμε όλα.

Advertisements

Comment!

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s